روز زبان پشتو در حالی در افغانستان گرامی داشته میشود که بحث هویت ملی، تنوع قومی و ساختار سیاسی کشور همچنان از مهمترین چالشهای افغانستان به شمار میرود. کشوری که از اقوام و زبانهای گوناگون تشکیل شده و سالهاست میان تمرکز قدرت، مطالبات قومی و ضرورت ایجاد همبستگی ملی درگیر است.
زبان پشتو یکی از مهمترین زبانهای تاریخی و رسمی افغانستان است که نقش مهمی در شکلگیری فرهنگ، سیاست و هویت این کشور داشته است. شاعران، نویسندگان و شخصیتهای سیاسی پشتوزبان در دورههای مختلف تاریخ افغانستان نقش برجستهای ایفا کردهاند و این زبان همچنان یکی از ارکان اصلی هویت ملی کشور محسوب میشود. در کنار آن، زبان دری نیز ستون مهم فرهنگی و ارتباطی کشور است و اقوام مختلفی چون تاجیکها، هزارهها، سادات، ازبکها، ترکمنها، بلوچها، نورستانیها و دیگر گروهها در ساختار اجتماعی افغانستان حضور دارند.
یکی از چالشهای تاریخی افغانستان این بوده که مرزبندی سیاسی کشور، با پراکندگی قومی و فرهنگی منطقه کاملاً همخوان نیست. بسیاری از اقوام افغانستان در دو سوی مرزها زندگی میکنند؛ مانند پشتونها در افغانستان و پاکستان یا تاجیکها در افغانستان و تاجیکستان. همین مسئله باعث شده که هویت قومی در برخی موارد، فراتر از مرزهای سیاسی تعریف شود. از سوی دیگر، تمرکز شدید قدرت در کابل طی دهههای گذشته باعث شده بسیاری از اقوام احساس کنند سهم واقعی در تصمیمگیریهای ملی ندارند و همین مسئله بارها به بیاعتمادی سیاسی و تنشهای داخلی دامن زده است.
در سالهای اخیر، برخی جریانهای سیاسی از نظام فدرالی یا غیرمتمرکز بهعنوان راهی برای کاهش تنشهای قومی یاد کردهاند. حامیان این دیدگاه معتقدند که واگذاری اختیارات بیشتر به ولایتها میتواند احساس مشارکت سیاسی را افزایش دهد و از انحصار قدرت جلوگیری کند. در مقابل، مخالفان فدرالیسم هشدار میدهند که اجرای چنین مدلی در شرایط فعلی افغانستان، ممکن است به افزایش شکافهای قومی و حتی تضعیف انسجام ملی منجر شود؛ بهویژه در شرایطی که هنوز اجماع ملی قدرتمندی بر سر مفهوم دولت و هویت مشترک شکل نگرفته است.
افغانستان پیش از هر چیز نیازمند عدالت سیاسی، توزیع متوازن قدرت و پذیرش تنوع فرهنگی است. وحدت ملی زمانی شکل میگیرد که همه اقوام و زبانها خود را در ساختار قدرت، فرهنگ رسمی و آینده کشور سهیم بدانند. احترام به زبان پشتو، همانقدر مهم است که احترام به دری، ازبکی، ترکمنی و دیگر زبانهای رایج در افغانستان. هیچ کشوری با حذف هویتهای مختلف به ثبات پایدار نمیرسد؛ بلکه ثبات زمانی ایجاد میشود که تنوع قومی و فرهنگی، به بخشی از هویت مشترک ملی تبدیل گردد.
روز زبان پشتو میتواند فرصتی برای تأکید بر همزیستی فرهنگی در افغانستان باشد؛ کشوری که آینده آن نه در حذف تفاوتها، بلکه در پذیرش و مدیریت عادلانه این تفاوتها رقم خواهد خورد. افغانستان زمانی به ثبات و اتحاد واقعی نزدیک میشود که همه شهروندان، فارغ از قومیت و زبان، احساس کنند در سرنوشت کشور سهم برابر دارند.
✍️اسماعیل رضوانی
