همزمان با رسیدن حضور شبانه مردم در خیابانها به دویستمین شب، برنامهریزی برای برگزاری رزمایش ۱۱۰ هزار نفری «گردانهای جانفدای ایران» و فرارسیدن چهلوششمین سالگرد آغاز جنگ ایران و عراق، بار دیگر مفهوم «استقامت ایران» مورد توجه قرار گرفته است؛ مفهومی که تنها به توان دفاعی محدود نمیشود و ابعاد اجتماعی، علمی، فرهنگی، اقتصادی و تاریخی کشور را نیز در بر میگیرد.
✍️سیدروحالله حسینی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کابل
استقامت ایران؛ مفهومی فراتر از میدان جنگ
تاریخ معاصر ایران را نمیتوان صرفاً با فراز و فرودهای سیاسی، جنگها، تحریمها و منازعات بینالمللی توضیح داد. در ورای این رخدادها، مسئله استقلال، هویت ملی و نسبت میان مردم و نظام سیاسی نیز در بسیاری از مقاطع تاریخ چند دهه اخیر ایران مطرح بوده است.
جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ و در پی تحولی گسترده در ساختار سیاسی و اجتماعی کشور شکل گرفت. انقلاب اسلامی با رهبری امام خمینی(ره) و مشارکت اقشار مختلف جامعه، نظام سیاسی پیشین را دگرگون کرد. پس از آن نیز جمهوری اسلامی از نخستین سالهای فعالیت خود با مجموعهای از بحرانهای داخلی، فشارهای خارجی و در نهایت جنگ ایران و عراق مواجه شد.
با وجود این تحولات، ساختار سیاسی جمهوری اسلامی طی نزدیک به پنج دهه استمرار یافته است. در چنین بستری، مفهوم «استقامت» را میتوان فراتر از مقاومت نظامی تعریف کرد؛ از توانایی جامعه برای تحمل بحران گرفته تا حفظ نهادهای علمی و آموزشی، توسعه زیرساختها، استمرار فعالیتهای اقتصادی، تولید دانش و بازسازی کشور پس از جنگ و بحران.
رسیدن حضور شبانه مردم در خیابانها به دویستمین شب، برنامهریزی برای رزمایش ۱۱۰ هزار نفری جانفدایان و فرارسیدن چهلوششمین سالگرد آغاز جنگ ایران و عراق، فرصتی برای بازخوانی همین مفهوم در حافظه تاریخی جامعه ایرانی فراهم کرده است.
انقلاب اسلامی و شکلگیری جمهوری اسلامی
انقلاب اسلامی ایران یکی از تحولات مهم سیاسی قرن بیستم در خاورمیانه بود. امام خمینی(ره) بهعنوان رهبر انقلاب توانست بخش بزرگی از نیروهای اجتماعی مخالف حکومت پهلوی را حول شعارهایی مانند استقلال، مبارزه با سلطه خارجی، عدالت و ایجاد نظامی مبتنی بر ارزشهای اسلامی بسیج کند.
پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷ به پایان نظام سلطنتی انجامید و در فروردین ۱۳۵۸، جمهوری اسلامی در همهپرسی به رأی گذاشته شد. پس از آن، ساختار سیاسی جدید بهتدریج نهادهای خود را ایجاد کرد و قانون اساسی جمهوری اسلامی نیز در همان سال به تصویب رسید.
از منظر حامیان انقلاب، این تحول نتیجه تلاش تاریخی مردم ایران برای دستیابی به استقلال سیاسی و رهایی از وابستگی بود. آنان معتقدند انقلاب مناسبات قدرت در ایران و منطقه را تغییر داد و ایران را از یکی از متحدان مهم غرب در دوران پهلوی به کشوری با سیاست خارجی مستقل تبدیل کرد.
جنگ ایران و عراق؛ یکی از نخستین آزمونهای بزرگ
یکی از مهمترین آزمونهای جمهوری اسلامی، جنگ ایران و عراق بود. در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، عراق حمله گستردهای علیه ایران آغاز کرد و جنگی شکل گرفت که نزدیک به هشت سال ادامه یافت.
به همین دلیل، ۳۱ شهریور در تقویم ایران بیش از آنکه روز «پیروزی» باشد، یادآور آغاز جنگ و آغاز دورهای است که در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی «دفاع مقدس» نامیده میشود.
جنگ آثار گسترده انسانی و اقتصادی بر ایران برجای گذاشت. شمار زیادی از نظامیان و غیرنظامیان جان خود را از دست دادند، شهرها و زیرساختهای اقتصادی آسیب دیدند و بخشهایی از کشور با پیامدهای مستقیم جنگ مواجه شدند.
در همین دوره، نیروهای نظامی، گروههای داوطلب و نهادهای دولتی درگیر جنگ شدند و جامعه ایران تجربه گستردهای از بسیج منابع انسانی و اقتصادی برای دفاع از سرزمین را پشت سر گذاشت.
از جنگ تا تحریم؛ تغییر شکل فشارها
با پایان جنگ ایران و عراق، چالشهای جمهوری اسلامی پایان نیافت. روابط ایران و ایالات متحده همچنان پرتنش باقی ماند و موضوعاتی از سیاست منطقهای ایران تا برنامه هستهای به محور اختلافات میان ایران و برخی کشورهای غربی تبدیل شد.
تحریمهای اقتصادی نیز طی سالهای مختلف گسترش یافت و بر بخشهایی از اقتصاد ایران فشار وارد کرد. جمهوری اسلامی این تحریمها را نوعی فشار اقتصادی برای تغییر رفتار سیاسی ایران میداند، در حالی که دولتهای تحریمکننده معمولاً آنها را ابزاری برای تغییر سیاستهای مشخص جمهوری اسلامی معرفی کردهاند.
اثر اقتصادی تحریمها را نمیتوان نادیده گرفت. محدودیت در دسترسی به سرمایه، فناوری، بازارهای بینالمللی و نظام مالی جهانی هزینههایی بر اقتصاد ایران تحمیل کرده است.
در مقابل، ایران طی این سالها برای گسترش ظرفیتهای داخلی خود در حوزههایی مانند داروسازی، پزشکی، فناوریهای صنعتی، علوم دانشگاهی، فناوری فضایی، صنایع دفاعی و انرژی هستهای تلاش کرده است.
از این منظر، تجربه ایران را میتوان از زاویه دیگری نیز بررسی کرد: اینکه چگونه کشوری تحت فشار خارجی و محدودیتهای اقتصادی، همزمان با مشکلات داخلی، برای توسعه بخشی از نیازهای علمی و فناورانه خود در داخل کشور تلاش کرده است.
علم و فناوری؛ وجه دیگری از استقامت
یکی دیگر از ابعاد تحولات ایران معاصر، گسترش زیرساختهای علمی و دانشگاهی است. در حوزه پزشکی، طی دهههای گذشته شبکه گستردهای از دانشگاههای علوم پزشکی، بیمارستانها و مراکز تخصصی در کشور ایجاد شده است.
در برخی گزارشها و برنامههای سازمان جهانی بهداشت نیز به پیشرفتها و تجربیات ایران در حوزه سلامت و خدمات پزشکی پرداخته شده است. از جمله در سال ۲۰۲۵، یکی از برنامههای ایران در زمینه مراقبت از نوزادان نارس و گسترش مراقبت «کانگورویی» مورد توجه قرار گرفت.
این نمونهها نشان میدهد که بررسی ظرفیتهای ایران نباید صرفاً به حوزههای نظامی و سیاسی محدود شود. دانشگاهها، پزشکی، داروسازی، مهندسی و علوم پایه نیز بخش مهمی از ظرفیت علمی و انسانی کشور را تشکیل میدهند.
برنامه هستهای و مسئله استقلال فناوری
برنامه هستهای ایران طی چند دهه گذشته یکی از پیچیدهترین موضوعات سیاست خارجی جمهوری اسلامی بوده است.
ایران همواره بر حق خود برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای تأکید کرده و این برنامه را بخشی از توسعه علمی و فناوری کشور میداند. در مقابل، برنامه هستهای ایران طی سالها موضوع اختلاف میان تهران، برخی دولتهای غربی و نهادهای بینالمللی بوده است.
در روایت رسمی جمهوری اسلامی، مسئله هستهای علاوه بر موضوع انرژی، با استقلال علمی و فناوری کشور نیز ارتباط پیدا کرده است. همین اختلاف دیدگاهها باعث شده پرونده هستهای ایران به یکی از مهمترین مسائل دیپلماتیک چند دهه اخیر تبدیل شود.
مردم؛ یکی از عناصر اصلی روایت استقامت
تحلیل تحولات جمهوری اسلامی بدون توجه به نقش مردم ایران کامل نیست. در روایت رسمی، حضور اجتماعی مردم در انتخابات، راهپیماییها، مراسم ملی و مذهبی، دوران جنگ و همچنین فعالیتهای اجتماعی و امدادی، یکی از عوامل مهم در استمرار ساختار سیاسی و اجتماعی کشور تلقی میشود.
در همین چارچوب، رسیدن حضور شبانه مردم در خیابانها به دویستمین شب، پس از حملات خارجی اخیر، از سوی نویسنده بهعنوان یکی از نمودهای واکنش اجتماعی به بحران خارجی مورد توجه قرار گرفته است.
خیابان در چنین شرایطی تنها یک فضای فیزیکی نیست؛ بلکه میتواند به محلی برای نمایش همبستگی، هویت، مطالبات و نگرانیهای مشترک تبدیل شود.
انگیزه تمام شرکتکنندگان در چنین اجتماعاتی الزاماً یکسان نیست، اما حضور اجتماعی در شرایط بحران میتواند موضوع مهمی برای مطالعه رابطه میان امنیت، هویت ملی، سیاست و رفتار جمعی باشد.
در چنین لحظاتی، مفهوم «ایران» میتواند فراتر از مرزبندیهای سیاسی و اختلافات جناحی ظاهر شود؛ مفهومی که برای بسیاری از ایرانیان با تاریخ، زبان، فرهنگ، سرزمین و حافظه جمعی پیوند خورده است.
رزمایش ۱۱۰ هزار نفری «گردانهای جانفدای ایران»
بر اساس برنامه اعلامشده، در شهریور ۱۴۰۵ رزمایش ۱۱۰ هزار نفری «گردانهای جانفدای ایران» در شهرستانهای استان تهران برگزار خواهد شد.
این برنامه با هدف نمایش آمادگی بسیج و ظرفیتهای مردمی طراحی شده و گروههای مختلف اجتماعی، از جمله دانشآموزان، دانشجویان، زنان، ورزشکاران، هنرمندان و نیروهای تخصصی در آن حضور خواهند داشت.
این رویداد در روایت رسمی در چارچوب گستردهتری از سازماندهی اجتماعی بسیج قرار میگیرد؛ ساختاری که علاوه بر مأموریتهای دفاعی، در عرصههای امدادی، اجتماعی و فرهنگی نیز فعالیت دارد.
حملات خارجی و مسئله تابآوری ملی
تشدید تنشهای ایران با اسرائیل و ایالات متحده و حملات خارجی اخیر، بار دیگر موضوع «تابآوری ملی» را در مرکز توجه قرار داده است.
این تقابل علاوه بر پیامدهای نظامی و سیاسی، خسارتهای انسانی و زیرساختی نیز به همراه داشته است. با این حال، سنجش تابآوری یک کشور را نمیتوان صرفاً به بقای ساختار سیاسی آن محدود کرد.
تابآوری زمانی معنای گستردهتری پیدا میکند که جامعه بتواند پس از بحران خدمات عمومی را ادامه دهد، دانشگاهها و بیمارستانها فعال بمانند، اقتصاد بازسازی شود و سرمایه انسانی کشور حفظ شود.
تجربه ایران پس از جنگ هشتساله از همین منظر قابل بررسی است. ایران پس از پایان جنگ با خسارتهای گسترده مواجه بود، اما در دهههای بعد بخش قابل توجهی از زیرساختهای خود را بازسازی کرد و همزمان توسعه دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی را ادامه داد.
بنابراین، «استقامت» را میتوان نه فقط در میدان نظامی، بلکه در توانایی بازسازی و ادامه مسیر توسعه نیز جستوجو کرد.
رهبری و استمرار ساختار سیاسی
نقش امام خمینی(ره) در شکلگیری انقلاب و تثبیت جمهوری اسلامی از عناصر اصلی تاریخ سیاسی نظام به شمار میرود. پس از درگذشت ایشان در سال ۱۳۶۸، آیتالله سیدعلی خامنهای رهبری جمهوری اسلامی را بر عهده گرفت.
در روایت نویسنده، استمرار ساختار سیاسی جمهوری اسلامی و عبور آن از جنگ، تحریم، بحرانهای امنیتی و فشارهای خارجی با نقش رهبری و ساختارهای سیاسی و امنیتی کشور ارتباط داشته است.
فارغ از ارزیابیهای متفاوت درباره عملکرد جمهوری اسلامی، یک واقعیت تاریخی این است که این نظام پس از نزدیک به پنج دهه همچنان ساختار سیاسی حاکم بر ایران است و طی این مدت بحرانهای داخلی و خارجی متعددی را پشت سر گذاشته است.
هویت ایرانی و اسلامی
یکی از ویژگیهای هویت ایران معاصر، حضور همزمان میراث تاریخی ایران و هویت اسلامی است.
ایران پیش از اسلام دارای تمدنی چند هزار ساله بوده و پس از اسلام نیز به یکی از مراکز مهم تمدن اسلامی در حوزههایی مانند فلسفه، ادبیات، علوم، هنر و اندیشه تبدیل شده است.
جمهوری اسلامی نیز تلاش کرده است هویت اسلامی را با هویت تاریخی ایران پیوند دهد و مفهوم «ایران اسلامی» را بهعنوان چارچوبی برای تعریف هویت ملی مطرح کند.
با این حال، کشوری با چنین پیشینه تاریخی و فرهنگی گستردهای را نمیتوان تنها بر اساس یک دوره سیاسی یا یک حکومت تعریف کرد.
استقامت؛ از میدان جنگ تا آزمایشگاه
اگر بخواهیم مفهوم استقامت را در یک جمله خلاصه کنیم، استقامت فقط توانایی جنگیدن نیست؛ توانایی ادامه دادن نیز هست.
دانشمندی که در شرایط دشوار به پژوهش ادامه میدهد، پزشکی که در بیمارستان خدمت میکند، استاد دانشگاهی که دانش تولید میکند، کارگری که کارخانه را فعال نگه میدارد، خانوادهای که پس از جنگ یا بحران زندگی خود را بازسازی میکند و جوانی که برای ساخت آینده کشور تلاش میکند، همگی بخشی از مفهوم گسترده تابآوری ملی هستند.
به همین دلیل، توسعه پزشکی، دانشگاهی و صنعتی ایران را نیز میتوان در کنار ظرفیت دفاعی کشور مورد بررسی قرار داد.
انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، تشکیل جمهوری اسلامی، جنگ هشتساله، بازسازی پس از جنگ، تحریمهای اقتصادی، مناقشه هستهای، توسعه دانشگاهی و فناوری و بحرانهای سیاسی و اجتماعی، مجموعهای از آزمونهای پیدرپی را برای ایران رقم زدهاند.
در چنین شرایطی، ۳۱ شهریور تنها یادآور یک تاریخ نیست؛ یادآور نسلی است که جنگ را تجربه کرده است. رزمایشهای مردمی نیز در روایت رسمی نمایش آمادگی و سازماندهی اجتماعی برای مواجهه با تهدیدها تلقی میشوند و حضور مردم در خیابانها میتواند موضوعی برای بررسی رابطه میان بحران خارجی، هویت ملی و رفتار اجتماعی باشد.
استقامت در ساختن و بازسازی معنا پیدا میکند
نزدیک به پنج دهه پس از انقلاب اسلامی، ایران همچنان در مقطعی حساس از تاریخ معاصر خود قرار دارد. جمهوری اسلامی از زمان تأسیس با چالشهای متعدد خارجی مواجه بوده است؛ از جنگ ایران و عراق تا تحریمها، مناقشه هستهای، فشارهای سیاسی و تنشهای منطقهای.
در همین دوره، ایران در حوزههایی از علم، پزشکی، آموزش و فناوری نیز ظرفیتهای قابل توجهی ایجاد کرده است.
اگر «استقامت» قرار است مفهومی ماندگار باشد، باید از سطح مقاومت در برابر فشار خارجی فراتر رود و به معنای توانایی ساختن، بازسازی کردن، دانش آفریدن و حفظ انسجام اجتماعی در شرایط دشوار تبدیل شود.
ایران کشوری با تاریخی طولانی است و ارزش این سرزمین را میتوان در مردم، فرهنگ، تمدن، دانش، زبان، حافظه تاریخی و ظرفیت بازسازی آن جستوجو کرد.
کشورهایی که میخواهند در برابر بحرانها پایدار بمانند، تنها به قدرت دفاعی نیاز ندارند؛ بلکه به جامعهای نیاز دارند که بتواند امید، دانش، اعتماد و توان بازسازی خود را حفظ کند.
در چنین نگاهی، ۳۱ شهریور یادآور آغاز یک جنگ است؛ شبهای طولانی حضور در خیابان یادآور آزمون جامعه و رزمایشهای مردمی بخشی از تصویر امنیتی و اجتماعی امروز ایران هستند.
اما فصل آینده تاریخ ایران هنوز نوشته نشده است. این فصل را نه فقط سیاستمداران و نظامیان، بلکه مردم، دانشگاهیان، پزشکان، مهندسان، کارگران، کارآفرینان، هنرمندان و نسل جوان ایران خواهند نوشت.
اتحادنیوز، همراه شما در پیگیری تازهترین رویدادهای افغانستان و جهان.
