اربعین حسینی برای شهروندان اهل تشیع افغانستان تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی آنان به شمار میرود. افزایش سالانه شمار زائران افغانستانی عتبات عالیات، ضرورت برنامهریزی مشترک میان نهادهای مسئول در افغانستان، ایران و عراق برای تسهیل روند صدور ویزا، ساماندهی اعزامها و فراهم کردن زمینه حضور قانونی و عزتمندانه آنان را بیش از پیش برجسته کرده است.
✍️یادداشت تحلیلی سید روحالله حسینی، رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان
اربعین حسینی یکی از بزرگترین مناسبتهای مذهبی جهان اسلام و از برجستهترین جلوههای محبت و ارادت مسلمانان به خاندان پیامبر اکرم(ص) است. این مناسبت که همزمان با چهلمین روز شهادت حضرت امام حسین(ع) و یاران باوفای ایشان برگزار میشود، طی قرنهای متمادی نه تنها یک مراسم عبادی، بلکه نمادی از حفظ ارزشهای دینی، عدالتخواهی، ایثار، آزادگی و همبستگی مسلمانان بوده است. امروزه راهپیمایی عظیم اربعین به عنوان بزرگترین اجتماع سالانه انسانی در جهان شناخته میشود و میلیونها انسان از ملیتها، زبانها و فرهنگهای مختلف با انگیزههای معنوی در آن حضور مییابند.
در افغانستان نیز مراسم اربعین حسینی از گذشتههای دور جایگاه ویژهای در میان شهروندان اهل تشیع داشته است. این مراسم تنها محدود به یک روز یا یک مجلس نبوده، بلکه مجموعهای از آیینهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی است که از آغاز ماه محرم تا پایان اربعین ادامه یافته و در این مدت مردم با برگزاری مراسم سوگواری، سخنرانی، روضهخوانی، نوحهخوانی، اطعام و نذر، یاد و خاطره قیام عاشورا را زنده نگه میدارند.
با گسترش امکان زیارت عتبات عالیات پس از سقوط رژیم بعث عراق، حضور زائران افغانستانی در مراسم اربعین نیز هر سال افزایش یافته و این موضوع به یکی از مهمترین مطالبات دینی و فرهنگی جامعه شیعه افغانستان و حتی برادران اهل سنت تبدیل شده است. از اینرو، فراهم ساختن زمینه حضور منظم، قانونی و عزتمندانه زائران، مستلزم همکاری و هماهنگی دولتها و نهادهای مسئول است.
جایگاه اربعین در فرهنگ دینی شیعیان افغانستان
جامعه شیعه افغانستان از دیرباز محبت و ارادت ویژهای نسبت به اهلبیت پیامبر اکرم(ص) داشته است. این محبت صرفاً در قالب احساسات ابراز نمیشود، بلکه در رفتارهای فردی، اجتماعی و فرهنگی مردم نیز نمود آشکاری دارد.
با آغاز ماه محرم، بسیاری از خانوادههای شیعه افغانستان از برگزاری مراسم شادی، جشنهای عروسی، محافل موسیقی، شیرینیخوری و سایر برنامههای شادیآور خودداری میکنند و فضای عمومی جامعه تا پایان اربعین، رنگ و بوی عزاداری به خود میگیرد. این سنت، ریشه در احترام عمیق مردم نسبت به خاندان پیامبر(ص) دارد و نسل به نسل منتقل شده است.
در این ایام، مساجد، حسینیهها، تکایا و مراکز مذهبی تقریباً هر روز و بهویژه عصرهای روز جمعه، میزبان برنامههای متنوع مذهبی از جمله: سخنرانیهای دینی؛ روضهخوانی؛ مرثیه و منقبتخوانی؛ نوحهسرایی؛ قرائت زیارت عاشورا و زیارت اربعین؛ پاسخ به پرسشهای دینی جوانان؛ برنامههای فرهنگی ویژه بانوان و نوجوانان، هستند و هزاران نفر از زنان، مردان، جوانان، سالمندان و کودکان در این مراسم شرکت میکنند.
نقش نذر و اطعام در مراسم اربعین
یکی از جلوههای زیبای فرهنگ اربعین در افغانستان، سنت نذر و اطعام حسینی است. در بسیاری از روستاها، ولسوالیها و مناطق دوردست، مردم به صورت نوبتی گوسفند، گاو یا سایر قربانیها را نذر الله متعال و صواب آنرا نثار روح ملکوتی حضرت امام حسین(ع) کرده و از مردم مناطق دیگر برای شرکت در مراسم دعوت میکنند.
در این ایام، شهروندان شهرهای بزرگ نیز با تشکیل کاروانهای مردمی به روستاها سفر کرده و ضمن حضور در مجالس عزاداری، در مراسم اطعام و نذر شرکت میکنند. این سنت موجب تقویت پیوندهای اجتماعی؛ افزایش همدلی میان شهر و روستا؛ گسترش فرهنگ انفاق؛ زنده نگه داشتن یاد عاشورا؛ تقویت وحدت اجتماعی میان اقشار مختلف میشود. نذرها و قربانیها علاوه بر بعد عبادی، آثار اجتماعی فراوانی نیز دارند؛ زیرا بسیاری از خانوادههای کمدرآمد نیز از این سفرههای اطعام بهرهمند میشوند و روحیه تعاون و همبستگی در جامعه تقویت میشود.
گسترش حضور افغانستانیها در زیارت اربعین
پس از سقوط رژیم بعث عراق و فراهم شدن امکان زیارت آزادانه عتبات عالیات، میلیونها مسلمان از کشورهای مختلف جهان در مراسم اربعین شرکت میکنند. شهروندان اهل تشیع افغانستان نیز به تدریج به این حرکت عظیم معنوی پیوستند و امروزه هزاران خانواده افغانستانی، ماهها پیش از فرا رسیدن اربعین، برای این سفر برنامهریزی مالی میکنند.
بسیاری از خانوادهها در طول سال بخشی از درآمد خود را پسانداز میکنند تا بتوانند هزینه سفر به نجف اشرف، کربلای معلی، کاظمین و سامرا را تأمین نمایند. با نزدیک شدن موسم اربعین، آنان به شرکتهای سیاحتی و زیارتی مراجعه کرده و با پرداخت هزینههای سفر، انتظار دارند زمینه اعزام قانونی آنان فراهم شود. برای بسیاری از این زائران، این سفر ممکن است تنها یک بار در طول عمرشان امکانپذیر باشد؛ ازاینرو تحقق این آرزو برای آنان اهمیت معنوی بسیار بالایی دارد.
پاسخ به برخی دیدگاههای انتقادی
در سالهای اخیر برخی افراد با دیدگاههای سکولار یا منتقد دین، تلاش کردهاند اهمیت مراسم اربعین را کمرنگ جلوه دهند. از جمله اینکه گاهی ادعا میشود راهپیمایی اربعین صرفاً یک حرکت سیاسی است و یا هزینههای این سفر بهتر است در امور خیریه، درمان بیماران، بورسیه دانشجویان یا کمک به نیازمندان صرف شود.
بدون تردید، کمک به فقرا، حمایت از بیماران، توسعه آموزش و رسیدگی به نیازمندان از آموزههای مهم اسلام است و هیچ تردیدی در ارزش این امور وجود ندارد. در عین حال، انجام این اعمال نیکو، منافاتی با برگزاری شعائر دینی و زیارت اماکن مقدس ندارد. بسیاری از مؤمنان، هم در امور خیریه مشارکت میکنند و هم در صورت توان مالی، هزینه سفر زیارتی خود را نیز تأمین مینمایند.
از منظر دینی و فرهنگی، شعائر مذهبی بخشی از هویت دینی جامعه محسوب میشود و حفظ آنها در کنار انجام مسئولیتهای اجتماعی، قابل جمع است. بنابراین، طرح این دو موضوع در برابر یکدیگر، لزوماً یک تقابل واقعی ایجاد نمیکند و میتوان هر دو را در کنار هم پاس داشت.
تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده است که اینگونه دیدگاهها تأثیر چشمگیری بر علاقه مردم افغانستان نسبت به زیارت اربعین نداشته و هر سال بر شمار مشتاقان این سفر افزوده شده است.
همکاری حکومت افغانستان در تسهیل زیارت
در سالهای اخیر، دیدگاه حکومت افغانستان نسبت به اعزام زائران اربعین، به گونهای بوده است که اصل برگزاری این سفرهای زیارتی با مانع جدی روبهرو نشده است. از جمله در مقاطعی که به دلیل ازدحام متقاضیان، دریافت گذرنامه با دشواری همراه بود، بنا بر درخواست شورای علمای شیعه افغانستان، برای زائران اربعین تسهیلاتی در روند صدور گذرنامه فراهم شد تا آنان بتوانند در زمان مناسب اسناد سفر خود را دریافت کنند.
چنین اقداماتی نشان میدهد که همکاری نهادهای مسئول داخلی میتواند نقش مؤثری در تسهیل انجام این سفرهای مذهبی داشته باشد و رضایت شهروندان را افزایش دهد.
چالشهای مربوط به صدور ویزا
با وجود همکاریهای داخلی، هر سال مهمترین دغدغه زائران افغانستانی، روند دریافت ویزای کشورهای مسیر زیارت، بهویژه جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق است. در برخی سالها، روند صدور ویزای ترانزیتی یا زیارتی جمهوری اسلامی ایران با کندی همراه بود و نگرانیهایی وجود داشت که احتمال دارد برخی افراد پس از ورود، در موعد مقرر به افغانستان بازنگردند. با این حال، بر اساس هماهنگیهای انجامشده میان نهادهای ذیربط، گزارش شده است که بخش قابل توجهی از این مشکلات کاهش یافته و امکان صدور ویزا برای زائران فراهم شده است.
در مقابل، نگرانیهایی درباره محدود بودن سهمیه یا تأخیر در روند صدور ویزای عراق برای زائران افغانستانی مطرح شده است. در صورتی که ظرفیت صدور ویزا متناسب با تعداد متقاضیان نباشد یا تصمیمگیریها با تأخیر انجام شود، مشکلات متعددی برای زائران و شرکتهای برگزارکننده سفر ایجاد خواهد شد.
پیامدهای تأخیر یا محدودیت در صدور ویزا
بخش قابل توجهی از شرکتهای سیاحتی، بر اساس اعلام آمادگی اولیه برای برگزاری سفرها، مبالغ مربوط به هزینههای سفر را از زائران دریافت میکنند. طبیعی است که در صورت صادر نشدن ویزا یا ایجاد تأخیرهای طولانی، مشکلات متعددی به وجود آید؛ از جمله: کاهش اعتماد عمومی نسبت به روند اعزام؛ بروز اختلاف میان زائران و شرکتهای زیارتی؛ تحمیل خسارتهای مالی؛ از دست رفتن فرصت زیارت برای بسیاری از مشتاقان؛ ایجاد نارضایتی اجتماعی و از همه مهمتر فراهم شدن زمینه سوءاستفاده رسانهای و تبلیغاتی مخالفان. از اینرو، مدیریت دقیق، شفاف و بهموقع روند صدور ویزا، به نفع همه طرفهای ذیربط خواهد بود.
ضرورت برنامهریزی مشترک
با توجه به افزایش سالانه تعداد زائران افغانستانی، ضروری است نهادهای مسئول در افغانستان، جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق، هماهنگیهای لازم را از ماهها پیش از آغاز موسم اربعین انجام دهند. برخی اقدامات پیشنهادی عبارتاند از:
1- تعیین سهمیه مشخص و شفاف برای زائران افغانستانی؛
2- اعلام زمانبندی دقیق ثبتنام و صدور ویزا؛
3- ایجاد سامانههای منظم برای ثبت اطلاعات زائران؛
4- نظارت بر عملکرد شرکتهای سیاحتی؛
5- اطلاعرسانی شفاف به مردم درباره ظرفیتها و محدودیتها؛
6- جلوگیری از واسطهگری و سوءاستفادههای احتمالی؛
7- هماهنگی میان نمایندگیهای دیپلماتیک، شرکتهای زیارتی و نهادهای مسئول.
چنین برنامهریزیهایی ضمن حفظ نظم و امنیت، موجب افزایش رضایت عمومی و جلوگیری از ازدحام و سردرگمی متقاضیان خواهد شد.
در نهایت، اربعین حسینی برای شهروندان اهل تشیع افغانستان و حتی برادران اهل سنت صرفاً یک مراسم مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اعتقادی آنان به شمار میرود. سنتهای دیرینه عزاداری، نذر، اطعام، حضور گسترده در مساجد و تکایا و اشتیاق روزافزون برای زیارت عتبات عالیات، همگی نشاندهنده جایگاه رفیع این مناسبت در فرهنگ دینی جامعه افغانستان است.
با توجه به افزایش تعداد زائران، همکاری میان نهادهای مسئول داخلی و کشورهای میزبان، بهویژه در زمینه صدور بهموقع و شفاف ویزا، اهمیت فراوانی دارد. مدیریت مناسب این روند، علاوه بر پاسخگویی به نیازهای مشروع شهروندان، موجب تقویت اعتماد عمومی، حفظ نظم، کاهش مشکلات اجرایی و فراهم شدن شرایط مناسب برای انجام این سفر معنوی خواهد شد.
امید است با برنامهریزی دقیق، هماهنگی مؤثر میان همه نهادهای ذیربط و پایبندی به تعهدات اعلامشده، زمینه حضور عزتمندانه و قانونمند زائران افغانستانی در مراسم باشکوه اربعین حسینی بیش از پیش فراهم گردد و این سنت بزرگ دینی همچنان در فضای آرام، منظم و همراه با احترام متقابل استمرار یابد.
