پس از تشدید تنشها میان ایران،اسراییل و ایالات متحده، تهران صادرات مواد خوراکی و فرآوردههای کشاورزی خود را تا اطلاع ثانوی ممنوع کرده است. همزمان، شماری از کارشناسان اقتصادی میگویند که این اقدام تهران در شرایطی که تجارت افغانستان با پاکستان نیز مسدود است، تأثیر منفی بر بازارهای داخلی افغانستان خواهد گذاشت. به گفته آنان، افغانستان در ماههای اخیر برای تأمین بخش قابلتوجهی از مواد خوراکی و فرآوردههای کشاورزی به واردات از ایران متکی بوده و هرگونه محدودیت در این مسیر میتواند باعث افزایش قیمتها و کمبود برخی اقلام اساسی شود. آنان باور دارند که در صورت تداوم این ممنوعیت، فشار اقتصادی بر شهروندان، بهویژه خانوادههای کمدرآمد، افزایش خواهد یافت.
این کارشناسان تأکید میکنند که طالبان برای جلوگیری از خلأهای احتمالی در هفتههای آینده باید گسترش تجارت با کشورهای آسیای مرکزی را در اولویت قرار دهند و مسیرهای تجاری با سایر کشورها را فعال نگه دارند. به باور آنان، هرچند مسیرهای ایران و پاکستان بهطور کامل قابل جایگزینی نیستند، اما استفاده از راههای بدیل میتواند بخشی از فشارهای ناشی از این محدودیتها را کاهش داده و از نوسان شدید قیمتها در بازار جلوگیری کند.
قطبالدین یعقوبی، یکی از کارشناسان اقتصادی، تصمیم تازه ایران مبنی بر توقف صادرات مواد خوراکی و فرآوردههای کشاورزی را در شرایط کنونی افغانستان نگرانکننده میداند. او میگوید در صورت عملی شدن این تصمیم، بازار افغانستان با کمبود کالاهای اساسی و افزایش بیشتر قیمتها روبهرو خواهد شد. به گفته او، با توجه به وابستگی افغانستان به واردات و کمبود تولید داخلی، هرگونه محدودیت در مسیرهای تجاری میتواند فشار اقتصادی را تشدید کرده و معیشت خانوادهها را تحت تأثیر قرار دهد.
یعقوبی میگوید: “متأسفانه توقف واردات از ایران اقتصاد کشور را با بحران و فقر گسترده مواجه میکند و زندگی روزمره مردم بیشترین تأثیر را خواهد پذیرفت. واردات روغن، مواد خام صنایع و دیگر کالاهایی که از ایران تأمین میشد، هماکنون با مشکل روبهرو شده و این موضوع تأثیر بسیار جدی بر فعالیتهای اقتصادی دارد. افغانستان ظرفیت ذخایر استراتژیک کافی ندارد و در صورت ادامه این وضعیت، بحران اقتصادی و انسانی به وجود خواهد آمد.”
شاکر یعقوبی، یکی دیگر از کارشناسان اقتصادی، تصمیم تازه تهران برای توقف صادرات را همزمان با مسدود بودن تجارت با پاکستان، یک زنگ خطر جدی برای اقتصاد افغانستان میداند. از دید او در سیستم اقتصادی افغانستان، که با درآمدهای ثابت و بیکاری بالا روبهروست، کوچکترین تکانه در مرزها میتواند به موج گرانی تبدیل شود.
یعقوبی هشدار میدهد که در صورت ادامه این وضعیت، احتمال افزایش تورم بسیار جدی است، بهویژه در بخش مواد خوراکی و سوختی که بیشترین سهم را در سبد مصرفی مردم افغانستان دارند. او توضیح میدهد: “ما کشوری هستیم که بخش عمده مواد خوراکی، دارو و کالاهای اساسی خود را از این دو مسیر وارد میکردیم. وقتی این مسیرها بسته میشوند، همزمان هزینه واردات افزایش مییابد، عرضه کالا کاهش مییابد و تراز تجاری که همین حالا هم با کسری روبهروست، تحت فشار بیشتری قرار میگیرد. به این معنا که خروج ارز بیشتر میشود و مدیریت بازار داخلی دشوارتر میشود.”
یعقوبی کاهش آثار تصمیم تازه تهران را در گرو فعال نگه داشتن تجارت با کشورهای همسایه، بهویژه کشورهای آسیای مرکزی، میداند. او ادامه میدهد: “افغانستان باید تجارت با کشورهای آسیای مرکزی را گسترش دهد و مسیرهای بدیل را فعال کند یا توافقهای مقطعی با همسایهها انجام دهد تا شوک بازار مهار شود. اما اگر درگیریها طولانی شود و مسیرهای جایگزین موثر ایجاد نشود، با رکود بازار مواجه خواهیم شد، فعالیتهای تجاری کاهش مییابد و فشار بر ارزش پول افزایش مییابد. در چنین شرایطی، مدیریت هوشمندانه دیپلماسی اقتصادی و تأمین کالاهای اساسی، تعیینکننده خواهد بود تا بحران به یک شوک کوتاهمدت بدل شود یا به یک چالش عمیق چندماهه برای اقتصاد افغانستان تبدیل گردد.”
عبدالنصیر رشتیا، یکی از کارشناسان اقتصادی، میگوید تصمیم ایران برای توقف صادرات مواد خوراکی و فرآوردههای کشاورزی میتواند بر بازار افغانستان تأثیر منفی بگذارد. به گفته او، افغانستان بخش قابل توجهی از نیازهای اساسی خود را از ایران وارد میکند و هرگونه محدودیت در این مسیر، باعث کمبود کالا و افزایش قیمتها خواهد شد. او تأکید میکند که در شرایطی که تجارت با پاکستان نیز با چالش روبهرو است، اعمال این محدودیتها فشار بیشتری بر بازار داخلی وارد میکند و دسترسی مردم به مواد اساسی را دشوارتر میسازد.
رشتیا میگوید: “خوب، شما میدانید که هرگونه تنش در منطقه میتواند تأثیرات منفی خود را بر کشورهای دیگر نیز داشته باشد. از آنجایی که افغانستان هنوز هم متکی به واردات است و اکثریت مواد مورد نیاز خود را از کشورهای همسایه تأمین میکند، افزایش تنشها میان امریکا، اسراییل و ایران و همزمان مسدود بودن تجارت با پاکستان میتواند پیامدهای منفی جدی بهدنبال داشته باشد.”
تصمیم تهران مبنی بر منع صادرات مواد خوراکی و فرآوردههای کشاورزی تنها کارشناسان را نگران نکرده، بلکه شماری از شهروندان افغانستان را نیز نگران کرده است. برخی از آنان میگویند که هماکنون قیمت مواد خوراکی به اوج رسیده و مردم با چالشهای اقتصادی جدی روبهرو هستند و اگر این تصمیم عملی شود و ادامه یابد، تأمین غذا برای خانوادهها دشوار خواهد شد. این شهروندان از طالبان میخواهند غرور و تکبر را کنار گذاشته و به فکر تأمین نیازهای مردم باشند.
سلیمان خان و صدیق، دو تن از باشندهگان کابل، افزایش روزافزون بهای مواد خوراکی در پایتخت را نگرانکننده میدانند. آنان میگویند که قیمتها هماکنون به حدی بالا رفته که قدرت خرید مردم تحت فشار قرار گرفته است، اگر این تصمیم در روزهای آینده عملی شود، بحران بشری در کشور تشدید خواهد شد.
سلیمان خان میگوید: “اقلامی که از ایران وارد میشدند، مانند بوره، حبوبات، تیل و گاز، بهشدت گران شدهاند. برای مثال، یک قوطی روغن ۱۸ لیتری که قبلاً ۸۵۰ افغانی بود، اکنون به ۱۸۵۰ افغانی رسیده است. تقریبا ۳۰ تا ۴۰ درصد بهای مواد خوراکی افزایش یافته که برای مردم غیرقابل قبول است.”
صدیق میافزاید: “در شرایط کنونی، بهای آرد، بوره و روغن خیلی افزایش یافته است و نمیفهمم چرا طالبان برای حل این مشکل اقدامی نمیکنند. مردم ناتوان هستند، بیکاری زیاد است و جنگ هم در منطقه جریان دارد. اگر طالبان تصمیم جدی بگیرند، میتوانند توانایی خرید مواد خوراکی مردم را افزایش دهند.”
هدیه، یکی از باشندهگان هرات، میگوید که این وضعیت مردم را بیش از گذشته در شرایط سختی قرار خواهد داد. او میافزاید: “برای یک خانواده خیلی دشوار است وقتی هیچ چیزی برای خوردن نداشته باشند. گرسنهگی فقط خالی بودن سفره نیست؛ درد دل پدر و مادری است که نمیتوانند برای فرزندانشان نان تهیه کنند. این وضعیت هم جسم را ضعیف میکند و هم روح را میشکند.”
بهتازهگی ایران اعلام کرده است که صادرات فرآوردههای غذایی و کشاورزی خود را تا اطلاع ثانوی ممنوع کرده است. این تصمیم با هدف اولویتدهی به تأمین کالاهای اساسی و ضروری برای شهروندان ایران و با توجه به شرایط کنونی این کشور اتخاذ شده است.
افغانستان یکی از کشورهایی است که بخش عمده نیازهای اساسی خود را از کشورهای منطقه وارد میکند و تولیدات داخلی آن کفاف نیازها را نمیدهد. ایران، پس از توقف تجارت میان طالبان و پاکستان در سال جاری، یکی از مسیرهای اصلی تجارت افغانستان بوده و این تصمیم تازه میتواند بر زندگی میلیونها تن تأثیرگذار باشد.
با این حال، نعمتالله بارکزی، سخنگوی شهرداری طالبان، میگوید که روزانه ۵۰ تا ۶۰ فروشگاه مواد خوراکی بهدلیل گرانفروشی پلمب میشوند، اما شهروندان پیشتر گفته بودند که اقدامات طالبان تاکنون تأثیری بر کاهش قیمت مواد خوراکی نداشته است.
