در تازهترین مورد از یک سلسله برکناریهای هدفمند، حبیب عبادی، یکی از اساتید دانشگاه تخار، همراه با شمار دیگری از همکارانش توسط وزارت تحصیلات عالی تحت کنترل طالبان از کار برکنار شدهاند. این اقدام، موجی از نگرانی در میان جامعه علمی و نخبگان افغانستان درباره آینده آموزش عالی و استقلال مراکز علمی به راه انداخته است.
حبیب عبادی در یادداشتی که روز گذشته در شبکه اجتماعی فیسبوک منتشر کرد، دلیل اخراج خود و همکارانش را “بیسوادی و کمظرفیتی” از سوی مقامات طالبان عنوان کرده و نوشت: «دانش جرم نباشد و ظرفیت به سکوت معنا نشود.» وی در ادامه توضیح داد که در نظام کنونی، ظرفیت اساتید و دانشجویان صرفاً بر مبنای «اطاعت» از دستورات حکومت طالبان سنجیده میشود و معیارهای علمی از پیش تعیین شدهای وجود ندارد. به گفته عبادی، در چنین شرایطی دانشگاهها از مراکز تولید علم به میدانهای امتحان وفاداری تبدیل شدهاند.
این نگرانیها تنها به دانشگاه تخار محدود نمیشود. پیش از این، شفیقالله شفق، استاد پیشین دانشگاه بلخ، از برکناری دستکم ۳۳ استاد در ولایات مختلفی از جمله بلخ، فاریاب، تخار، بغلان و سمنگان خبر داده بود و هشدار داد که آمار واقعی احتمالاً بسیار فراتر از این تعداد است. منابع مختلف گزارش میدهند که این اخراجها عمدتاً به دلیل اختلاف نظر اساتید با سیاستها یا ایدیولوژی طالبان صورت گرفته است.
آگاهان سیاسی و آموزشی بر این باورند که حذف سیستماتیک اساتید دانشگاهها و نخبگان علمی توسط طالبان با هدف جایگزینی تخصص با ایدیولوژی و وفاداری سیاسی در جریان است. به نظر میرسد در این روند، دانشگاهها دیگر به عنوان نهادهای مستقل علمی عمل نمیکنند، بلکه به ابزارهایی برای ترویج تفکرات خاص گروه حاکم تبدیل شدهاند. بسیاری از کارشناسان هشدار میدهند که این رویکرد به کاهش شدید کیفیت آموزشی و آسیب جدی به جایگاه علمی افغانستان در سطح جهانی خواهد انجامید.
همزمان با این اخراجها، نشانههایی از فارسیستیزی در سیاستهای آموزشی طالبان نیز مشاهده میشود. زبان فارسی که برای قرنها زبان رسمی و علمی افغانستان بوده و بخش عمدهای از میراث فرهنگی و علمی کشور با آن تدوین شده است، پس از روی کار آمدن طالبان تحت فشار قرار گرفته است. اقداماتی مانند حذف زبان فارسی و ازبکی از تابلوهای سر درب دانشگاهها نمونهای از این سیاستهاست که در ماههای اخیر گزارش شده است. طالبان آشکارا در تلاشند تا دایره نفوذ زبان فارسی را در مراکز آموزشی کاهش داده و زبان پشتو را ترویج کنند. با این حال، تحلیلگران بر این باورند که این سیاست نه تنها تأثیر چندانی بر تضعیف فارسی نخواهد داشت، بلکه میتواند بر هویت فرهنگی و پیوستگی علمی مردم افغانستان تأثیرات منفی بگذارد.
در کنار این موارد، گزارشهای نگرانکنندهای نیز درباره اعطای مدارک تحصیلی به اعضای طالبان و برخی فرماندهان این گروه بدون طی فرآیندهای علمی و آموزشی استاندارد وجود دارد. این اقدام باعث تشدید نگرانیها درباره بیاعتباری مدارک دانشگاهی و افت شدید کیفیت تحصیل در افغانستان شده است. به ویژه آنکه در شرایط کنونی، به نظر میرسد نظام آموزشی بیشتر بر ترویج ایدیولوژی و سنجش وفاداری سیاسی متمرکز شده است تا آموزش علمی و تخصصی.
برکناری گسترده اساتید دانشگاهها همراه با روند فارسیستیزی در حال گسترش در نظام آموزشی طالبان، نشاندهنده تهدیدی جدی برای آموزش و پژوهش علمی در افغانستان است. با توجه به سیاست حذف نخبگان علمی و اولویت دادن به وفاداری سیاسی بر تخصص، آینده دانشگاهها و مؤسسات علمی افغانستان در هالهای از ابهام و ناامنی قرار گرفته است. این سیاستهای فرهنگی طالبان در قبال دانشگاهها و مراکز علمی باعث شده است تا بخش عمدهای از اساتید و جامعه نخبگانی افغانستان نسبت به سرنوشت خود و آینده کشور احساس ناامنی کنند.
