اعلام موجودیت ائتلاف «همصدایی ملی» در ۱۸ قوس، با حضور شماری از چهرهها و جریانهای شناختهشده مخالف طالبان، بار دیگر معادلات سیاسی افغانستان را وارد مرحلهای تازه کرد. این ائتلاف که با شعار «ارائه طرح مشترک برای عبور از بحران کنونی و دستیابی به صلح پایدار» معرفی شد، در همان روزهای نخست با واکنشهای متضاد و بعضاً تند در درون اپوزیسیون افغانستان مواجه گردید. رد رسمی مشارکت مجمع ملی برای نجات افغانستان از سوی بیش از بیست حزب و جریان عضو این مجمع، نشان داد که همصدایی ملی هنوز پیش از آغاز، با چالش جدی مشروعیت، اجماع و شفافیت روبهرو است.
این گزارش تحلیلی تلاش میکند به بررسی ابعاد مختلف این ائتلاف، دلایل بروز اختلاف در میان مخالفان طالبان، زمینههای منطقهای و بینالمللی شکلگیری همصدایی ملی و چشمانداز واقعی آن برای آینده سیاسی افغانستان بپردازد.
رد مشارکت مجمع ملی؛ نشانهای از بحران اعتماد در اپوزیسیون
شماری از احزاب و جریانهای عضو مجمع ملی برای نجات افغانستان با نشر اعلامیهای مشترک، هرگونه مشارکت این مجمع در ائتلاف «همصدایی ملی» را بهصراحت رد کردند. در این اعلامیه تأکید شده است که متن و انتشار اعلامیه همصدایی ملی بدون اطلاع، مشارکت و تصمیم شورای رهبری مجمع ملی صورت گرفته و از منظر تشکیلاتی و حقوقی، فاقد اعتبار است.
این موضعگیری، فراتر از یک اختلاف شکلی، بازتابدهنده یک بحران عمیقتر در میان اپوزیسیون افغانستان است: بحران اعتماد متقابل، نبود سازوکارهای تصمیمگیری شفاف و تکرار تجربه ائتلافهای مقطعی و شکننده. امضاکنندگان اعلامیه، ضمن تأکید بر اصل همگرایی سیاسی برای عبور از وضعیت بحرانی، تصریح کردهاند که هرگونه تصمیم کلان باید از مجرای شورای رهبری و بر اساس میثاقهای پذیرفتهشده اتخاذ شود.
همصدایی ملی؛ چرا اکنون؟
طرح ائتلاف همصدایی ملی را نمیتوان جدا از تحولات منطقهای و تغییر نسبی فضای سیاسی پیرامون افغانستان تحلیل کرد. یکونیم سال پیش، بخش بزرگی از کشورهای منطقه و قدرتهای جهانی به تعامل محدود و مدیریتشده با طالبان امیدوار بودند. حذف اپوزیسیون، زنان و جامعه مدنی از میزهای اصلی نشست سوم دوحه، نماد اوج این رویکرد بود.
اما اکنون، نشانههایی از تغییر در محاسبات منطقهای و بینالمللی دیده میشود. افزایش نگرانیها از ناکارآمدی طالبان در اداره کشور، بحرانهای اقتصادی و انسانی، تشدید تنشهای مرزی و ناتوانی حکومت طالبان در کسب مشروعیت بینالمللی، فضایی ایجاد کرده که مخالفان طالبان آن را «پنجره فرصت جدید» تلقی میکنند. در چنین بستری، همصدایی ملی تلاش دارد خود را بهعنوان یک آدرس سیاسی منسجم برای گفتوگوهای بینالافغانی معرفی کند.
اذعان ضمنی به بنبست گزینه نظامی
یکی از مهمترین پیامهای نهفته در اعلامیه همصدایی ملی، پذیرش ضمنی بنبست راهحل نظامی است. برخلاف نگرانیهایی که از احتمال گرایش دوباره اپوزیسیون به تقابل مسلحانه وجود داشت، این ائتلاف صراحتاً بر مذاکره، توافق سیاسی الزامآور و نقش محوری سازمان ملل تأکید میکند.
واقعیت میدانی نیز این رویکرد را تقویت میکند. گزارشهای شورای امنیت نشان میدهد که گروههای مسلح مخالف طالبان، علیرغم برخی تحرکات محدود، تاکنون چالش امنیتی تعیینکنندهای برای حکومت طالبان ایجاد نکردهاند. این وضعیت، اپوزیسیون را ناگزیر ساخته است که بیش از هر زمان دیگر، بر ابزارهای سیاسی، دیپلماتیک و اجماعسازی تمرکز کند.
تلاش برای ساخت «آدرس واحد سیاسی»
پراکندگی تاریخی اپوزیسیون افغانستان، همواره یکی از دلایل اصلی نادیدهگرفتهشدن آن از سوی طالبان و حتی بازیگران خارجی بوده است. همصدایی ملی در پاسخ به این ضعف ساختاری شکل گرفته و میکوشد یک صف واحد سیاسی ایجاد کند؛ صفی که بتواند مطالبات مشخصی چون مذاکرات بینالافغانی، نظام مشروع، حقوق بشر و مشارکت زنان را بهصورت منسجم مطرح نماید.
با این حال، واکنش منفی بخشهایی از اپوزیسیون، از جمله مجمع ملی برای نجات افغانستان و کنارهگیری حزب جمعیت اسلامی به رهبری صلاحالدین ربانی از شورای مقاومت، نشان میدهد که این هدف هنوز با واقعیت فاصله دارد.
شکاف نسلی و بحران مشروعیت رهبران سنتی
یکی از چالشهای جدی همصدایی ملی، واکنش نسل جوان افغانستان است. بسیاری از جوانان، رهبران حاضر در این ائتلاف را نماد سیاستهای ناکام گذشته میدانند و نسبت به توانایی آنان برای بازسازی اعتماد اجتماعی تردید دارند. ائتلاف همصدایی اگر نتواند برنامههای عملی، شفاف و زمانبندیشده ارائه دهد، با خطر تداوم همین شکاف نسلی مواجه خواهد شد.
واکنش احتمالی طالبان
اعلامیه همصدایی ملی، طالبان را به پاسخگویی درباره حاکمیت ملی، حقوق بشر و گفتوگوهای بینالافغانی فراخوانده و هشدار داده است که بیتوجهی به این مطالبات، پیامدهای تاریخی خواهد داشت. با این حال، انتظار میرود طالبان، دستکم در کوتاهمدت، از موضع بالا و بدون پذیرش ضعف واکنش نشان دهند؛ بهویژه آنکه اپوزیسیون هنوز فاقد اهرم فشار میدانی و ضمانت اجرایی مؤثر است.
جمعبندی
ائتلاف «همصدایی ملی» را میتوان نشانهای از تلاش تازه اپوزیسیون افغانستان برای خروج از انفعال و بازگشت به صحنه سیاسی دانست؛ تلاشی که بر مذاکره، اجماع و راهحل سیاسی تأکید دارد. با این حال، شکافهای درونی، بحران اعتماد، فقدان شفافیت تشکیلاتی و وابستگی به معادلات منطقهای، آینده این ائتلاف را با ابهام جدی روبهرو کرده است.
اگر همصدایی ملی نتواند از مرحله اعلامیهمحوری عبور کرده و به یک روند فراگیر، شفاف و مورد اعتماد طیف گستردهای از نیروهای سیاسی و اجتماعی افغانستان تبدیل شود، خطر تکرار تجربه ائتلافهای مقطعی و ناکام گذشته همچنان پابرجا خواهد بود. آینده این ابتکار، بیش از هر چیز، به میزان صداقت سیاسی، عملگرایی و توان آن در بازسازی اعتماد داخلی و بینالمللی گره خورده است.
✍️سیدجمیلکاظمی، مدیر مسئول خبرگزاری اتحاد
